Waarom horen we steeds vaker over controles en audits?
Wist je dat in Nederland jaarlijks duizenden organisaties te maken krijgen met een controle door een accountant? Toch weten veel mensen niet precies wat het verschil is tussen een wettelijke controle en een vrijwillige controle. Dit is niet zomaar een kwestie voor boekhouders of financiële professionals; het raakt iedereen die met bedrijven of organisaties te maken heeft. Denk aan ondernemers, investeerders, maar ook aan consumenten die vertrouwen op betrouwbare financiële informatie.
De wereld van financiële controles kan soms complex en ondoorzichtig lijken, maar inzicht hierin is essentieel voor het vertrouwen dat we stellen in bedrijven en instellingen. Zeker nu er voortdurend nieuwe wetsvoorstellen op tafel liggen die deze controles kunnen veranderen, is het verstandig om je kennis op te frissen. Deze veranderingen kunnen namelijk grote impact hebben op hoe bedrijven transparantie tonen en hoe zij verantwoording afleggen.
In dit artikel duiken we in het onderscheid tussen wettelijke en vrijwillige controles. Wat houden ze precies in, waarom zijn ze belangrijk, en hoe verschillen ze van elkaar? Aan de hand van betrouwbare bronnen en praktische voorbeelden krijg je een helder beeld van deze begrippen. Zo loop je straks met vertrouwen een gesprek in over financiële controle, of je nu ondernemer bent, werknemer, of simpelweg geïnteresseerd in dit onderwerp.
Een helder kader: wat zijn wettelijke en vrijwillige controles?
Om het verschil te begrijpen, is het handig om eerst te weten wat een controle eigenlijk is. In essentie is een controle een onderzoek door een onafhankelijke accountant of controleur, die vaststelt of de financiële gegevens van een organisatie betrouwbaar zijn en overeenkomen met de werkelijkheid. Maar waarom zou een organisatie zo’n controle laten uitvoeren?
Wettelijke controles zijn controles die door de wet verplicht worden gesteld. In Nederland regelt de Wet toezicht accountantsorganisaties (Wta) en de Wet op het accountantsberoep (Wab) welke organisaties een verplichte controle moeten ondergaan. Dit geldt bijvoorbeeld voor grote ondernemingen, beursgenoteerde bedrijven en bepaalde stichtingen. De wettelijke controle is bedoeld om het vertrouwen van het publiek en andere stakeholders te waarborgen. Een accountant beoordeelt hierbij niet alleen de cijfers, maar ook of de organisatie zich houdt aan de geldende wet- en regelgeving.
Vrijwillige controles daarentegen worden niet door de wet opgelegd, maar gekozen door een organisatie zelf. Kleine bedrijven, startups of verenigingen kunnen er bijvoorbeeld voor kiezen om vrijwillig hun jaarrekening te laten controleren. Dit kan hun betrouwbaarheid versterken tegenover banken, investeerders of klanten. Hoewel de controle vaak minder uitgebreid is dan een wettelijke controle, biedt het toch waardevolle zekerheid.
Een handige vergelijking: denk aan een wettelijke controle als de verplichte APK-keuring van je auto. Die moet wettelijk, op vaste momenten, plaatsvinden. Een vrijwillige controle is dan meer vergelijkbaar met een extra check-up bij de garage om zeker te weten dat alles in orde is – niet verplicht, maar vaak toch verstandig.
Wat maakt het verschil echt relevant en interessant?
Waarom zou een ondernemer of bestuurder zich eigenlijk druk maken over dit onderscheid? Omdat het bepaalt wie de controle uitvoert, hoe uitgebreid deze is, en wat de consequenties zijn.
- De omvang van de controle: Wettelijke controles zijn doorgaans grondiger, omdat ze wettelijk verplicht zijn en een hogere mate van zekerheid moeten bieden. Vrijwillige controles kunnen flexibeler zijn en op maat worden uitgevoerd.
- Verantwoordingsplicht: Bij wettelijke controles ligt de nadruk op het beschermen van het publiek belang. De accountant rapporteert formeel en zijn verklaring wordt vaak openbaar gemaakt. Bij vrijwillige controles is de rapportage vooral bedoeld voor interne of specifieke externe partijen.
- Kosten en complexiteit: Een wettelijke controle is meestal duurder en vergt meer tijd, omdat deze aan strikte standaarden moet voldoen. Vrijwillige controles zijn vaak eenvoudiger en goedkoper.
- Impact op vertrouwen: In een steeds transparantere wereld kan een wettelijke controle het vertrouwen van banken, leveranciers en klanten aanzienlijk vergroten. Vrijwillige controles kunnen dat ook, maar worden soms minder zwaar meegewogen.
Een interessant voorbeeld is een start-up die nog niet wettelijk verplicht is tot controle, maar toch vrijwillig een accountant inschakelt. Dit kan investeerders geruststellen en deuren openen naar nieuwe financiering. Aan de andere kant kan een groot beursgenoteerd bedrijf niet om de wettelijke controle heen, omdat die wettelijk is voorgeschreven en essentieel is voor de transparantie richting de markt.
Waar gaat het vaak mis bij controles? Misverstanden en valkuilen
Ondanks het belang van controles zijn er ook veel misverstanden. Een veelvoorkomende is dat een controle altijd fraude uitsluit. Dat klopt echter niet. Zoals dr. Hans de Boer, voormalig voorzitter van de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants (NBA), uitlegt: “Een controle geeft een redelijke mate van zekerheid, maar sluit fraude nooit helemaal uit” (NBA, 2023). Dit betekent dat een controle belangrijk is, maar ook beperkingen kent.
Daarnaast denken sommige ondernemers dat vrijwillige controles minder betrouwbaar zijn. Dit is deels waar, omdat de omvang vaak minder groot is, maar als een organisatie kiest voor een goed uitgevoerde vrijwillige controle, kan dat zeker waardevolle zekerheid bieden.
Een andere valkuil is het onderschatten van de kosten en tijd die een wettelijke controle met zich meebrengt. Vooral kleinere bedrijven kunnen hier door verrast worden. Het is daarom verstandig om dit tijdig in de planning en begroting mee te nemen.
Tot slot is er soms onduidelijkheid over de rol van de accountant: veel mensen denken dat de accountant alles controleert, inclusief bedrijfseconomische beslissingen of toekomstplannen. Dit is niet het geval; de accountant richt zich vooral op de getrouwheid van de financiële informatie.
Toekomstige ontwikkelingen: hoe verandert het toezicht op controles?
Met het oog op aankomende wetsvoorstellen en veranderende regelgeving is het goed om te weten waar het toezicht op controles heen gaat. De Europese Unie werkt bijvoorbeeld aan strengere regels voor accountants om de kwaliteit van controles te verbeteren en meer transparantie te creëren (European Commission, 2024).
Daarnaast is er aandacht voor het vergroten van de onafhankelijkheid van accountants, bijvoorbeeld door rotatieverplichtingen en het voorkomen van nevenactiviteiten die belangenverstrengeling kunnen veroorzaken. Ook speelt digitalisering een steeds grotere rol: data-analyse en automatisering maken controles efficiënter en mogelijk ook betrouwbaarder.
Deze trends betekenen dat zowel wettelijke als vrijwillige controles in de toekomst mogelijk veranderen in aanpak, reikwijdte en kostenefficiëntie. Organisaties worden uitgedaagd om proactief mee te bewegen met deze ontwikkelingen, zodat ze kunnen blijven voldoen aan de wet én het vertrouwen van hun stakeholders behouden.